Từ cổ chí kim, thói quen trì hoãn khiến không ít người mất cơ hội. Đại thi hào Victor Hugo đã buộc phải thay đổi thói quen để hoàn thành cuốn sách để đời.

Mùa hè năm 1830, Victor Hugo đối mặt hạn nộp bản thảo bất khả thi. Một năm trước, đại thi hào người Pháp thỏa thuận với nhà xuất bản rằng ông sẽ viết tác phẩm mới mang tên The Hunchback of Notre Dame (Thằng gù nhà thờ Đức bà Paris).

Nhưng suốt một năm ròng, thay vì ngồi viết những trang sách, tác giả nổi tiếng theo đuổi các buổi tiệc tùng ngoại giao và công việc khác, trì hoãn nhiệm vụ sáng tác.

Điều đó khiến nhà xuất bản tỏ ra thất vọng, thậm chí khó chịu vì nhà văn liên tục trễ hẹn hết lần này đến lần khác.

Cuối cùng, họ yêu cầu Hugo hoàn thành bản thảo vào tháng 2/1831 - chỉ còn chưa đầy 6 tháng.

"Căn bệnh" trì hoãn khiến Victor Hugo liên tục chần chừ hoàn thành tác phẩm Thằng gù nhà thờ Đức bà Paris. Ảnh: Medium.

Để đánh bại sự trì hoãn, Victor Hugo gom toàn bộ quần áo ra khỏi phòng ngủ, giao cho người hầu. Trong hồi ký của vợ nhà văn, bà tiết lộ rằng ông chỉ mua một chiếc khăn choàng lớn màu xám, quấn quanh người.

Không có quần áo mặc, không thể ra ngoài, nhà văn không còn muốn rời khỏi nhà và bớt sự phân tâm. Việc chui vào chiếc khăn choàng cũng là cách để ông nhập vào thế giới tiểu thuyết mà mình tạo ra.

Chiến thuật của Victor Hugo đã có tác dụng. Ông chú tâm viết lách mỗi ngày, say mê trong những trang bản thảo. Nhà văn người Pháp sáng tác suốt mùa thu tới mùa đông năm 1830. Cuối cùng, The Hunchback of Notre Dame được xuất bản sớm hai tuần so với dự kiến, ngày 14/1/1831.

“Căn bệnh Akrasia” - hiệu ứng từ cổ chí kim

Nhân loại đã trì hoãn trong nhiều thế kỷ. Ngay cả những nghệ sĩ có năng lực sáng tác bền bỉ như Victor Hugo cũng không tránh khỏi xao nhãng vì những yếu tố của cuộc sống thường ngày.

Trên thực tế, đây là vấn đề không bao giờ chấm dứt, đến mức các nhà triết học Hy Lạp cổ đại như Socrates và Aristotle còn dùng một danh từ để diễn tả kiểu hành vi này - đó chính là Akrasia.

Akrasia là trạng thái con người bị thu hút vào một việc gì đó dù biết có việc khác cần phải làm. Một cách hiểu đơn giản, đây là sự trì hoãn hoặc thiếu tự chủ. Nó ngăn cản chúng ta theo đuổi đến cùng những gì mình đã đặt ra từ đầu.

Tại sao Victor Hugo cam kết viết một cuốn sách và sau đó bỏ ngỏ nó suốt năm ròng? Tại sao chúng ta lập kế hoạch, đặt thời hạn với các mục tiêu nhưng lại không thực hiện chúng?

Lời giải thích cho điều này đến từ thuật ngữ kinh tế học hành vi gọi là “sự không nhất quán về thời gian”. Tính không đồng nhất về thời gian đề cập xu hướng não bộ con người coi trọng phần thưởng trước mắt hơn giá trị đạt được trong tương lai.

Khi bạn lập kế hoạch cho bản thân - ví dụ như mục tiêu giảm cân hoặc viết sách, học ngoại ngữ - bạn đang lên kế hoạch cho tương lai của bản thân. Bạn hình dung về cuộc sống mà mình mong muốn ở phía trước. Và khi nghĩ về tương lai, não bộ dễ dàng bị thu hút bởi các giá trị đó.

Tuy nhiên, đến khi cần quyết định, bạn không còn đưa ra lựa chọn cho phiên bản tương lai của mình nữa. Bộ não bắt đầu trở về với thực tại, chỉ nghĩ về những gì đang diễn ra.

Các nhà nghiên cứu phát hiện ra, phiên bản ở thời điểm hiện tại thích những phần thưởng trước mắt, thay vì lợi ích lâu dài ở phía trước như chúng ta đã đặt ra, kỳ vọng.

Đó cũng là lý do bạn đi ngủ trong cảm xúc hưng phấn, tràn đầy động lực nhưng khi thức dậy, lại rơi vào khuôn mẫu cũ. Chính vì thế, khả năng chống lại cám dỗ của lợi ích trước mắt là yếu tố dự báo cho sự thành công trong cuộc sống. Nó sẽ giúp bạn thu hẹp khoảng cách giữa vị trí mình đang đứng và nơi bạn muốn đến, phiên bản bạn muốn trở thành.

Trì hoãn, chần chừ với những kế hoạch đặt ra khiến chúng ta khó lòng đạt được mục tiêu. Ảnh minh họa: Pinterest.

"Liều thuốc" đánh bại sự trì hoãn

Dưới đây là 3 cách giảm trì hoãn mà tác giả James Clear giới thiệu cho độc giả:

- Lên kế hoạch hành động cho tương lai: Victor Hugo ném bỏ hết quần áo để tập trung cho viết lách. Ông tạo ra một thứ mà các nhà tâm lý học gọi là “chiến lược cam kết”.

Nó giúp cải thiện hành vi bằng cách gia tăng các trở ngại của hành vi xấu hoặc giảm mức nỗ lực cần bỏ ra để thực hiện hành vi tốt.

Bạn có thể hạn chế thói quen ăn uống trong tương lai bằng cách mua thực phẩm đã được phân chia trong các gói riêng lẻ, nhỏ thay vì gói lớn. Bạn có thể ngừng đốt thời gian trên điện thoại bằng cách xóa các trò chơi hoặc mạng xã hội.

- Giảm mâu thuẫn khi bắt tay vào làm: Cảm giác tội lỗi và thất vọng của việc trì hoãn thường tồi tệ hơn nỗi khổ khi thực hiện công việc. Vậy tại sao chúng ta chần chừ? Vì chướng ngại vật không nằm ở quá trình thực hiện mà ở thời điểm bắt đầu.

Người Việt thường có câu “đầu xuôi đuôi lọt”, hãy thu nhỏ mức độ của những thói quen xấu, tạo điều kiện cho mình thực hiện các thói quen khác một cách dễ dàng. Đừng vội nghĩ tới kết quả mà hãy duy trì thói quen trước.

- Sử dụng các ý định thực hiện: Ý định thực hiện là khi bạn nêu rõ thời điểm xác định trong tương lai. Ví dụ, “tôi sẽ tập thể dục ít nhất 30 phút vào (ngày tháng năm) tại (địa điểm)”.

Hàng trăm nghiên cứu thành công cho thấy ý định thực hiện tác động tích cực đến mọi thứ, từ thói quen tập thể dục đến tiêm phòng bệnh.

Bộ não của chúng ta thích phần thưởng ngay tức thì. Nó đơn giản chỉ là hệ quả của cách thức tâm trí chúng ta hoạt động.

Bên cạnh “Akrasia”, Aristotle còn đặt ra thuật ngữ "Enkrateia" - khả năng làm chủ chính mình. Hãy lập kế hoạch cho hành động, duy trì các thói quen tốt để chống lại sự trì hoãn, tiến gần hơn tới thành công của bạn.

Khi ta xem thành công của người khác là “may mắn”, là ta đang chỉ bắt mình nhìn vào phần nổi của tảng băng chìm.

Năm 1994, doanh nhân Mỹ Barnett Helzberg gây dựng một chuỗi cửa hàng bán lẻ trang sức đạt doanh thu đến 300 triệu USD/năm. Ông muốn bán doanh nghiệp của mình để được thảnh thơi nghỉ hưu ở tuổi 60, nhưng chưa biết phải bán cho ai. Rồi một ngày, trong lúc đang đi bộ ngang khách sạn Plaza Hotel ở New York, ông bỗng nghe giọng một phụ nữ cất tiếng gọi “ông Buffett ơi”. Băn khoăn không biết liệu đây có phải là nhà đầu tư tỉ phú Warren Buffett hay không, Helzberg vẫn chủ động thử vận may bằng cách chủ động đến chào người đàn ông lạ mặt và tự giới thiệu về mình.

Hóa ra đó chính là Warren Buffett thật. Và đúng một năm sau, Helzberg đã bán được doanh nghiệp của mình cho nhà đầu tư. Tất cả chỉ nhờ vào một tiếng gọi ngẫu nhiên cất lên giữa New York rộng lớn. Một minh họa không thể hoàn hảo hơn cho câu nói của Seneca, khi sự “chuẩn bị” (một doanh nghiệp có sẵn và đang cần bàn) gặp gỡ “cơ hội” (Warren Buffett), Helzberg đã “may mắn”.

Quả thật, nhắc đến may mắn là bàn đến một phạm trù thú vị. Suy cho cùng, biết bao nền văn minh và nền văn hóa, từ Đông sang Tây, đều nhắc đến may mắn như một thực thể ngoại vi, một “thực thể” có khả năng tác động đến chất lượng cuộc sống của chúng ta, “ban” cho ta những niềm hạnh phúc và nhấc ta thoát khỏi những bế tắc khổ ải của kiếp người. Vậy ta cần hiểu sao cho đúng về bản chất nếu có của cái gọi là may mắn?

Bản chất của sự may mắn chính là sự cần cù, siêng năng và chăm chỉ.

Tôi xin bắt đầu bằng việc kể câu chuyện về một chuyến du lịch nước ngoài. Có vẻ như bạn gái tôi để quên điện thoại trên ghế và chỉ phát hiện việc này khi đang đi vào làm thủ tục hải quan. Chúng tôi lập tức thông báo cho nhân viên sân bay để nhờ họ kiểm tra máy bay, nhưng đã quá muộn, chiếc máy bay đã trên đường quay về TP.HCM. Xác suất để chúng ta tìm được một vật dụng bị thất lạc trên một chiếc máy bay là bao nhiêu? Tôi tin là không nhiều. Chúng tôi bèn nhờ người thân liên lạc với bộ phận quản lý hành lý thất lạc của sân bay Tân Sơn Nhất để thông báo cho họ về hình dáng chiếc điện thoại, số ghế và mã hiệu chuyến bay của chúng tôi, trong trường hợp họ tìm thấy nó - nếu chúng tôi đủ may mắn.

Vấn đề là, trong suốt chuyến đi, nếu bạn gái tôi không vui vì bị mất điện thoại cùng nhiều dữ liệu quan trọng trong đó, tôi lại cảm thấy rất nhẹ nhàng và luôn thường trực một dự cảm rất khó giải thích là chiếc điện thoại đã an toàn và đang chờ chúng tôi ở sân bay quê nhà sau chuyến đi. Và kết quả đúng như vậy. Ngay sau khi vừa đáp xuống sân bay Tân Sơn Nhất, chúng tôi ra thẳng khu vực hành lý thất lạc và được những nhân viên rất tử tế ở đây trao lại đúng chiếc điện thoại của bạn gái tôi.

Chúng tôi đã may mắn. Đúng như vậy? Nhưng tại sao? Liệu có phải do tôi luôn giữ một tinh thần lạc quan tối đa về sự việc nên chúng tôi đã may mắn? Hay chúng tôi may mắn vì đã chủ động gọi cho nhân viên sân bay ở Việt Nam?

Thử tìm hiểu những câu chuyện đại chúng hơn, là lập trình viên Nguyễn Hà Đông với game Flappy Bird và rapper Đen Vâu. Con người ta có xu hướng xem thành công của người khác là do “may mắn”, một cách (vô tình hoặc cố ý) hạ thấp giá trị và thành quả lao động của người đó, hoặc phổ biến hơn là để xoa dịu phần nào cái tôi “tham - sân - si” khi thấy bản thân không được thành công như người khác. Nói cách khác, khi ta xem thành công của người khác là “may mắn”, là ta đang chỉ bắt mình nhìn vào phần nổi của tảng băng chìm.

Theo tôi, trong cả hai trường hợp kể trên, thì may mắn lại là “hệ quả” chứ không phải “nguyên nhân”.

Nguyễn Hà Đông, trong một tâm sự mới đây tại một tọa đàm về chủ đề khởi nghiệp và công nghệ, cho biết anh học lập trình từ năm 15 tuổi và bắt đầu tìm tòi lập trình game từ năm 17 tuổi, khi chuẩn bị làm chàng sinh viên năm nhất Đại học Bách khoa Hà Nội. Và cứ thế, trong lúc nhiều bạn đồng lứa đang đốt thanh xuân và thời gian vào những quán net thâu đêm hoặc chỉ biết ngày ngày cắp sách “suông” lên giảng đường, thì Đông đã kiếm được việc làm nuôi thân từ năm hai và tự mở công ty từ năm 2011, chỉ hai năm trước khi làm ra Flappy Bird.

Đối với Đen Vâu, hoàn cảnh gia đình khó khăn khiến anh phải làm công việc công nhân vệ sinh (tức là nhặt rác) trên vịnh Hạ Long, nhưng ngày nào anh cũng tập tành mày mò sáng tác và chơi nhạc rap. Ròng rã suốt 10 năm trời “tu luyện” trong giới underground, để rồi vào một ngày đẹp trời, anh sáng tác ra bài hit Đưa nhau đi trốn.

Và sau Flappy Bird và Đưa nhau đi trốn thì phần còn lại đã là lịch sử, tôi không cần nhắc lại.

Vậy, giữa hai con người này có điểm gì chung? Chính là sự siêng năng và chăm chỉ. Họ siêng năng với công việc họ làm. Họ thật sự yêu công việc họ làm. Và may mắn, trong cả hai trường hợp này, là “phần thưởng” dành cho họ. Nói cách khác, may mắn chỉ là “hệ quả”, không phải “nguyên nhân”.

Để chốt bài theo một cách ít giáo điều nhất, ta có thể kết luận, bản chất của sự may mắn chính là sự cần cù, siêng năng và chăm chỉ - theo nghĩa tích cực nhất của những phẩm chất này, dù bạn là ai, làm gì hay ở đâu?

Dù chúng ta có sai lầm và lỡ gây ra hậu quả gì thì cũng chẳng còn cách nào khác là tìm cách giải quyết chúng, thay vì ngồi một chỗ và tự trách cứ bản thân.

Cách đây 2,5 triệu năm, một thứ được gọi là thiên thạch cách chúng ta một trăm triệu dặm, có đường kính khoảng một dặm rưỡi, nặng 10 tỷ tấn, bay với vận tốc của âm thanh, đã rạch ngang bầu khí quyển, lao vào Trái Đất tạo thành lỗ sâu 3 dặm và rộng 20 dặm.

Đó là vụ va chạm Manson lớn nhất từng xảy ra trên lục địa. Một vụ va chạm như thế cứ trung bình xảy ra 1 triệu năm một lần.

Nhưng thay vì thế, chúng ta lại rơi vào bẫy-lo-lắng khi đứng trước vô vàn những chuyện khác trong đời sống này. Ảnh: Intagram.

Những thảm họa như thế có thể xảy ra bất thình lình ngay trên bầu trời tươi sáng này vào bất cứ thời điểm nào, không dự báo trước và cũng chẳng có sự chuẩn bị nào đủ kịp thời.

Có lẽ nhiều người trong chúng ta đọc được đâu đó trong một cuốn sách những điều này. Một số ít người còn biết nhiều hơn thế về những nguy cơ như thế này. Chúng ta đang sống trên một hành tinh, ở đó nguy hiểm rình rập mỗi phút mỗi giây.

Chẳng có chuyện thiên thạch, sao chổi hay mấy tiểu hành tinh thích đi lạc kia thì mỗi ngày bước ra đường, chúng ta cũng chịu đủ nguy cơ rồi.

May mắn làm sao, đa phần trong chúng ta đủ khôn ngoan để “bơ đi mà sống”. Tất nhiên không dại gì ngồi lo lắng đến mức điên loạn chuyện bất thình lình một thiên thạch nào đó từ vũ trụ đâm sầm vào chúng ta.

Nhưng thay vì thế, chúng ta lại rơi vào bẫy-lo-lắng khi đứng trước vô vàn những chuyện khác trong đời sống này. Xét về bản chất thì những chuyện đó cũng chẳng khác gì chuyện thiên thạch. Nghĩa là hoàn toàn không lường trước được, bất thình lình, hoặc dù gì cũng xảy ra rồi, có lo lắng cũng vậy thôi.

Cũng không khó để nhận ra những biểu hiện của sự lo lắng, bồn chồn ấy. Nhưng lạ kì thay, chẳng mấy ai trong chúng ta nhận ra nguyên nhân thực sự đằng sau chúng.

Đáng nhẽ vào lúc làm việc A, chúng ta chỉ chú mục vào việc A thôi, giờ làm việc B thì hãy nghĩ việc B… Thế nhưng, lúc làm việc A thì ta nghĩ việc B, lúc làm việc B lại nghĩ việc C…

Đó là lý do vì sao chúng ta luôn cảm thấy mình vừa bận rộn tối mặt tối mũi, lại vừa trật nhịp với đời sống. Chúng ta trượt trên bề mặt của các sự kiện, trôi trên dòng thời gian tưởng tượng và thường xuyên cảm thấy mình không ăn nhập với bất kì ai, bất kì việc gì. Chúng ta tô vẽ điều đó thành nỗi cô đơn, đổ lỗi cho việc mình không thể may mắn tìm được một việc làm phù hợp với bản thân.

“Cách để vượt qua sự lo âu về những điều không dễ chịu là đi xuyên qua nó”. Ảnh: Pinterest.

Thực ra, chúng ta nên thành thật hơn, bởi ta đâu có chú tâm vào việc mình đang làm. Cứ mải lo lắng những chuyện ngày mai, ngày kia, thậm chí cho nhiều chục năm sau nữa… Đầu óc chúng ta gần như luôn là một thứ tạp phế lù những lo lắng. Chúng ta tưởng vậy là rất bình thường chỉ bởi chúng ta chưa đến lúc phát điên.

Một người bạn của tôi, mỗi khi bắt đầu làm việc gì đều lo lắng rằng liệu chuyện có đạt được thành tựu hay không. Cô cũng thường xuyên rơi vào trạng thái hoài nghi bản thân: Nếu đã bỏ công sức, tiền bạc mà không làm được thì sao?

Bởi cứ thường xuyên “nếu” như thế, nên cho đến giờ cô vẫn sống nhờ nhạt qua ngày đoạn tháng và không thực sự dám nỗ lực hết mình vì một điều gì. Kết quả là lo lắng mỗi ngày một đầy lên, thành tựu lại chẳng thấy đâu.

Tôi thường xuyên tự nhủ: Có những điều dù thế nào cũng phải xắn tay làm ngay lúc này, kể cả là giải quyết một sự không may, một điều xui xẻo đã xảy đến. Dù chúng ta có sai lầm và lỡ gây ra hậu quả gì thì cũng chẳng còn cách nào khác là tìm cách giải quyết chúng, thay vì ngồi một chỗ và tự trách cứ bản thân.

“Cách để vượt qua sự lo âu về những điều không dễ chịu là đi xuyên qua nó”, Daniel Rutley - một nhà tâm lí trị liệu - đã nói như vậy.

Bởi thế, ngay lúc này, nếu bụng bạn đang sôi réo, thì chẳng còn việc gì quan trọng đáng làm hơn là ngay lập tức đi nấu một bữa cơm. Giải quyết cái bụng đói trước đã, dù sao thiên thạch cũng chưa lao vào Trái Đất lúc này.